Thủy ngân (Mercury) trong mỹ phẩm: Bản chất khoa học, cơ chế gây hại và cảnh báo an toàn

1. Thủy ngân là gì?

Thủy ngân (Mercury, ký hiệu Hg) là một kim loại nặng độc tính cao, tồn tại dưới nhiều dạng khác nhau:

• Thủy ngân nguyên tố

• Hợp chất vô cơ của thủy ngân (mercurous, mercuric)

• Hợp chất hữu cơ của thủy ngân (ví dụ methylmercury)

Trong mỹ phẩm, thủy ngân thường xuất hiện dưới dạng hợp chất vô cơ, từng bị lạm dụng trong các sản phẩm làm trắng da, trị nám, trị tàn nhang do khả năng ức chế hình thành melanin nhanh chóng.

2. Vì sao thủy ngân bị cấm trong mỹ phẩm?

Theo FDA Hoa Kỳ, thủy ngân là thành phần bị cấm trong mỹ phẩm, ngoại trừ:

• Dư lượng không chủ ý với nồng độ < 1 ppm (phần triệu), phát sinh từ quá trình sản xuất theo tiêu chuẩn GMP

• Một số rất ít sản phẩm vùng mắt trong quá khứ, khi chưa có chất bảo quản thay thế an toàn hơn (hiện nay hầu như không còn được chấp nhận)

Quy định này được nêu rõ trong 21 CFR §700.13 của FDA, nhấn mạnh rằng mọi mỹ phẩm chứa thủy ngân với mục đích tác dụng làm trắng, trị nám đều bị coi là không an toàn và vi phạm pháp luật

3. Cơ chế “làm trắng” của thủy ngân và lý do gây hại

Thủy ngân không làm da khỏe hay đều màu theo sinh lý bình thường. Cơ chế của nó là:

• Ức chế enzyme tyrosinase – enzyme then chốt trong quá trình tổng hợp melanin

• Làm giảm sản xuất melanin một cách cưỡng bức

• Đồng thời gây tổn thương tế bào sắc tố và hàng rào bảo vệ da

Hiệu quả “trắng nhanh” chỉ là hiệu ứng tạm thời do ức chế sinh học mạnh, đi kèm với nguy cơ tổn thương lâu dài cho da và toàn cơ thể.

4. Khả năng hấp thu qua da và tích lũy trong cơ thể

Nhiều nghiên cứu cho thấy:

• Thủy ngân vô cơ có thể xâm nhập qua da nguyên vẹn

• Sau khi hấp thu, Hg tích lũy dần trong thận, não và hệ thần kinh

• Thời gian bán thải của thủy ngân trong cơ thể dài, khiến nguy cơ ngộ độc mạn tính tăng theo thời gian sử dụng

FDA đã ghi nhận nhiều ca ngộ độc thủy ngân liên quan trực tiếp đến mỹ phẩm bôi da, không phải qua đường uống hay hô hấp

5. Tác hại đã được ghi nhận trên người

5.1. Đối với hệ thần kinh

• Run tay, tê bì, yếu cơ

• Rối loạn trí nhớ, giảm khả năng tập trung

• Thay đổi tâm trạng, lo âu, trầm cảm
  Những biểu hiện này là đặc trưng của ngộ độc thủy ngân mạn tính.

5.2. Đối với thận

• Thủy ngân có độc tính cao với ống thận

• Có thể gây protein niệu, viêm thận và suy thận mạn khi tiếp xúc kéo dài

5.3. Đối với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ

• Thủy ngân có thể đi qua nhau thai

• Có khả năng bài tiết qua sữa mẹ

• Gây tổn thương não bộ và hệ thần kinh của thai nhi và trẻ sơ sinh

FDA và WHO đều xếp thủy ngân vào nhóm chất đặc biệt nguy hiểm cho thai kỳ

6. Ảnh hưởng trực tiếp lên da

• Da dễ kích ứng, viêm da tiếp xúc

• Rối loạn sắc tố nặng hơn sau ngưng sản phẩm

• Da mỏng, yếu, dễ nhiễm trùng

• Nguy cơ sạm da vĩnh viễn và tăng sắc tố phản ứng

Các nghiên cứu da liễu đã ghi nhận nhiều trường hợp tổn thương da kéo dài sau khi sử dụng kem chứa thủy ngân

7. Thực trạng phát hiện thủy ngân trong mỹ phẩm

Các khảo sát quốc tế cho thấy:

• Nhiều sản phẩm làm trắng da trôi nổi chứa thủy ngân với hàm lượng từ vài chục ppm đến hàng chục nghìn ppm

• Mức này vượt xa giới hạn cho phép và có khả năng gây ngộ độc nghiêm trọng

Một nghiên cứu công bố trên PubMed ghi nhận hàm lượng thủy ngân lên đến hơn 100.000 ppm trong một số sản phẩm làm sáng da không kiểm soát chất lượng